Справы, датычныя свабоды рэлігіі ў Беларусі
Агляд судовых справаў у акруговых апеляцыйных судох ЗША
Таталітарную прыроду рэжыму ў Беларусі часта апісваюць як апошнюю дыктатуру ў Эўропе. Згодна з дакладам Дзяржаўнага дэпартамэнту аб свабодзе рэлігіі ў 2007 годзе, Канстытуцыя Рэспублікі Беларуст дэкляруе свабоду веравызнаньня, аднак урад на практыцы абмяжоўвае гэтую свабоду. Гэтае абмежаваньне адбываецца і непасрэдна, і ўскосна. За час, апісаны ў Дакладзе за 2007 год, стан свабоды веравызнаньня ў Беларусі пагоршыўся. Урад працягваў абмяжоўваць свабоду веравызнаньня на падставе артыкулаў моцна крытыкаванага Закону аб рэлігіі ад 2002 году. Улады запалохвалі й штрафавалі сяброў паасобных рэлігійных групаў, асабліва тых, што лічацца ўладамі носьбітамі замежнага культурнага ўплыву або маючымі палітычныя мэты.
Дадзены досьлед пабудаваны на аналізе чатырох справаў у акруговых судох ЗША, дзе апісваецца перасьлед за рэлігію ў Беларусі. Справы тычацца вернікаў мармонскага, грэка-каталіцкага, рыма-каталіцкага і быптысцкага веравызнаньня. Асобы, справы якіх згадваюцца тут, падалі на палітычны прытулак (азыль, asylum) і затрыманьне высылкі (withholding of removal).
Мармонская верніца Марыя Сімончык прызнала ў сваёй пэтыцыі суду другой акругі, што яе былы досьвед па справе ня зводзіцца да перасьледу. Таму суд меў толькі высьветліць, ці падтрымліваюць існуючыя сьведчаньні адносна становішча з рэлігіяй у Беларусі рашэньне іміграцыйнага судзьдзі пра тое, што Сімончык не прывяла абгрунтаваных доказаў боязі перасьледаў у будучыні (у выпадку вяртаньня ў Беларусь). Сімончык засьведчыла, што спосаб, у які людзі трактавалі яе ў мінулым — уключаючы страту сяброў-немармонаў, звальненьне з працы, грубасьць у адносінах да яе — змушаюць яе лічыць, што ў будучыні яна будзе цярпець з-за свайго веравызнаньня. Яна таксама засьведчыла, што паліцыя перарвала сустрэчу сябраў яе кангрэгацыі й на некалькі гадзінаў затрымала вернікаў яе царквы. Яна не заяўляла, што вернікі яе кангрэгацыі мелі нейкія іншыя крыўды або што ім пагражалі нечым іншым. Дадаткова суд знайшоў, што іміграцыйны судзьдзя не памыліўся, выкарыстоўваючы факт, што кангрэгацыя, да якой належала Сімончык, працягвала дзейнічаць, як дадатковае абгрунтаваньне адмовы ейнага сьцьверджаньня пра перасьлед. Суд падтрымаў выснову іміграцыйнага судзьдзі пра тое, што боязь перасьледу не была даказаная, калі не пацьвярджалася ніякімі канкрэтнымі пагрозамі супраць Сімончык або такіх самых, як яна, асобаў. Больш таго, суд высьветліў, што сьведчаньні аб становішчы ў краіне, улучна з дакладам Дзярждэпартамэнту, не паказваюць на перасьлед мармонаў у Беларусі. Сьведчаньні паказваюць на тое, што хоць урад перашкаджае практыку рэлігіі для меншасьцёвых веравызнаньняў праз нявыдачу дазволаў на памешканьні або распаўсюд літаратуры, ён тым ня менш не праводзіць перасьледу нетрадыцыйных цэркваў. У той час як зафіксаваныя некаторыя інцыдэнты, калі асобы былі затрыманыя на некалькі гадзінаў, усё-ж у цэлым спосаб запалохваньня не даходзіць да перасьледу. Суд узгадаў другую частую прычыну адмовы заяваў на азыль, менавіта, папярэдняе вяртаньне ў краіну колішняга перасьледу. Вяртаньне Сімончык у Беларусь пасьля ейнага першага прыезду ў ЗША падарвала ейную заяву аб боязі перасьледу. Істотна, што большасьць апісаных фактаў, калі Сімончык была прычыненая крыўда, мелі месца перад першым прыездам у ЗША.
У другой справе грэка-каталіцкі вернік Яўген Паджыленка прадставіў іміграцыйнаму судзьдзі сьцьверджаньне аб мінулым перасьледзе на грунце рэлігіі. Ён засьведчыў, што практыкаваў сваю рэлігію падчас штотыднёвых сходаў і асноўных сьвятаў у дамах сяброў праз супольныя маленьні й набажэнствы. Ён адзначыў, што калі яму было 7 год, ягоныя настаўнікі ў Беларусі дапускалі абразы супраць грэка-каталікоў. Паджыленка таксама сьцьвярджаў, што прыкладна ў той час міліцыя абшукала дом ягонай сям’і і падчас гэтага штурхалі і зьбівалі яго і маці, і што ягоная сям’я ўцякла ў Польшчу, бо яны ўважалі, што ня могуць мець “нармальнага жыцьця ў Беларусі”. Пасьля трох год у Польшчы яны вярнуліся ў Беларусь, але ў іхным доме ўжо жылі чужыя людзі. Празь месяц пасьля таго, як нарэшце яны змаглі засяліцца назад у сваю хату, яны былі выселеныя міліцыяй, якая нанесла Паджыленку і ягонай маці такія пашкоджаньні, што абодва мусілі быць шпіталізаваныя. Маці мела зрушэньне мозгу, а сын — пашкоджаньні рук ад зьбіцьця міліцэйскімі дубінкамі. Затым увесь час да ад’езду ў ЗША яны пражылі ў сяброў.
Іміграцыйны судзьдзя палічыў сумнеўным сьведчаньне Паджыленкі пра антыгрэка-каталіцкія выказваньні настаўнікаў пачатковай школы, уважаючы, што цяжка паверыць ня толькі ў тое, што настаўнік пачатковай школы стаў-бы захоўвацца ў гэткі спосаб, але і што Паджыленка зразумеў-бы гэта ў сямігадовым узросьце і змог-бы прыпомніць гэта праз шмат гадоў. Іміграцыйны судзьдзя прызнаў верагоднасьць таемных набажэнстваў у дамах сяброў пры камуністычным рэжыме ў часы СССР, але не было пададзена доказаў таго, што Паджыленка або яго бацькі страчвалі працу або былі зьбітыя дзеля таго, што вызнавалі грэка-каталіцкую рэлігію. Іміграцыйны судзьдзя зрабіў выснову, што сьведчаньне Паджыленкі само па сабе не даказвае перасьледу, і таксама не было ясна, ці міліцыя дзеіла, маючы антырэлігійныя матывы. Іміграцыйны судзьдзя адзначыў, што хоць абставінаў ператрусу хаты Паджыленкаў, іхныя ўцёкі ў Польшчу і высяленьне пасьля вяртаньня ў Беларусь маглі быць вынікам антырэлігійнага перасьледу, але Паджыленка падаў непераканаўчыя дэталі гэтых падзеяў. Іміграцыйны судзьдзя знайшоў, што дакумэнты, пададзеныя ў гэтай справе, ёсьць гэтак-жа няпераканаўчыя і не даказваюць антырэлігійных намераў пры высяленьні з хаты. Іміграцыйны судзьдзя знайшоў, што высяленьне згодна з пададзенымі дакумэнтамі магло адбыцца і на законных падставах, як нявыплата падаткаў і невыкананьне жыльлёвага заканадаўства. У выніку справа Паджыленкі была адхіленая. Пацьвярджаючы выснову іміграцыйнага судзьдзі, Апэляцыйны суд трэцяй акругі зрабіў выснову, што існуюць пераканаўчыя сьведчаньні ў падтрымку апініі іміграцыйнага судзьдзі адносна таго, што Паджыленка не прадставіў належных доказаў перасьледу або боязі перасьледу ў будучым. Ані захаваньне настаўнікаў, ані дзеяньні міліцыі не адпавядаюць вызначэньню “перасьлед за рэлігію” без дакладных доказаў, што матывамі дзеяньняў уладаў супраць сям’і Паджыленкаў была непрыязь да іхнай рэлігіі.
У наступным прыкладзе рыма-каталіцкі вернік Генадзь Міхайлевіч адзначыў у сваёй заяве на азыль:
“Мой бацька расеец і каталік усходняга абраду, а мая маці беларуска і рыма-каталічка. Дзеля гэтага яны цярпелі перасьлед. Мая маці заўсёды была вельмі рэлігійная, як і яе бацькі і браты. Яны цярпелі перасьлед за тое, што былі рыма-каталікамі. Дзеля сваіх рэлігійных пераканаьняў і маёй рэлігійнай дзейнасьці КГБ ў савецкі час, а пасьля КГБ РБ, затрымлівалі, дапытвалі, запужвалі і пагражалі мне.”
Міхайлевіч затым адзначыў, што калі-б ён вярнуўся ў Беларусь, ён “падпаў-бы пад перасьлед, затрыманьні, допыты і пагрозы з боку дзяржаўных структураў і міліцыі. Яны-б пасадзілі мяне ў турму, і маё жыцьцё апынулася-б пад пагрозай”. Заяўнік прывёў розныя выпадкі перасьледу, ад якога ён пацярпеў, жывучы ў Беларусі, уключаючы наступнае: 1) КГБ дапытваў яго і пагражаў яму за ягоную рэлігійную дзейнасьць; 2) КГБ правёў ператрус у ягонай хаце і па месцы працы дзеля ягонай рэлігійнай дзейнасьці. Міхайлевіч прызнаў пры гэтым, што ніколі ня быў арыштаваны, кінуты ў турму або фізычна пацярпеў за сваю рэлігійную дзейнасьць.
Аддзел па справах азылю пры Дзярждэпартамэнце падаў такую дарадчую апінію: “За камуністаў усе вернікі ў Беларусі былі перасьледаваныя. Аднак пасьля набыцьця Беларусьсю незалежнасьці ўрад збольшага талерантны да практыкаваньня бальшыні рэлігіяў, у тым ліку да рыма-каталіцтва. Разам з тым ёсьць некаторыя выпадкі перадузятага стаўленьня да рыма-каталіцтва, пераважна таму, што яно лічыцца зьвязаным з Польшчай, гістарычным ворагам Беларусі. У мінулым годзе прэзыдэнт Беларусі паставіў пад сумненьне ляяльнасьць рыма-каталікоў. Дзейнасьць замежных ксяндзоў, большасьць якіх ёсьць грамадзяне Польшчы, сустракае пэўныя перашкоды. Усё гэта не надае пазытыву да клімату рэлігійнай і нацыянальнай талерантнасьці. Разам з гэтым рыма-каталіцкі касьцёл у Беларусі квітнее і разьвіваецца, яму вернуты шэраг будынкаў, сканфіскаваных у часы камунізму. Мы ня маем прыкладаў забароны ці перашкодаў практыкаваць рэлігію шараговым рыма-каталікам. Гэткім чынам, тады як некаторыя дзеяньні ўдладаў Беларусі былі скрытыкаваныя, прыкладам, у нашым “Дакладзе ў галіне правоў чалавека па краінах сьвету”, гэтыя дзеяньні не ўяўляюць сабой сыстэматычных парушэньняў.”
Хаця сьведчаньні Міхайлевіча былі прызнаныя “ў асноўным верагоднымі” і ягоная боязь перасьледу ў Беларусі была “суб’ектыўна шчырай”, іміграцыйны судзьдзя пастанавіў, што Міхайлевіч не даказаў, што пацярпеў ад перасьледу ў мінулым ці што ён мае абгрунтаваную боязь перасьледу ў выпадку вяртаньня ў Беларусь. Іміграцыйны судзьдзя адзначыў, што ў справе ёсьць доказы запалохваньня Міхайлевіча, але толькі запалохваньні не ўяўляюць сабою перасьледу. Апэляцыйны суд шостай акругі зрабіў выснову, што доказаў фізычнага ўзьдзеяньня на Міхайлевіча, нанясеньня пашкоджаньняў, абмежаваньня свабоды дзеля рэлігійных перакананьняў не было ўстаноўлена, і таму адхіліў заяву на азыль. Суд адзначыў цяжкасьць адрозьненьня паміж перасьледам і запалохваньнем у некаторых выпадках.
У апошняй аналізаванай справе вернік-баптыст Віктар Валюкевіч сьцьвярджаў, што баптысцкая вера вымагае ягонага ўдзелу ў місіянэрскай дзейнасьці сярод грамадзтва ў Беларусі, дзе насельніцтва збольшага праваслаўнага або каталіцкага веравызнаньня. У сваёй заяве на азыль ён падкрэсьлівае, што на яго адбываліся напады, і што ён цярпеў абразы ад розных асобаў у выніку ягоных спробаў весьці місіянэрскую дзейнасьць. Ён сьцвярджаў, што баіцца перасьледу ў Беларусі за сваю рэлігію. Іміграцыйны судзьдзя прызнаў Валюкевіча не прыдатным да азылю, таму што напады, якія быццам былі ўчыненыя на Валюкевіча, не былі вынікам яго рэлігійных перакананьняў, не былі санкцыянаваныя ўрадам або нейкімі арганізаванымі групамі, і не дасягнулі катэгорыі перасьледу. Апеляцыйны суд восьмай акругі зрабіў выснову, што заяўнік не даказаў, што беларускі ўрад перасьледваў яго, не жадаў ці быў ня ў стане кантраляваць варожыя дзеяньні збоку праваслаўнай большасьці. Суд узгадаў даклады Дзярждэпартамэнту, дзе адзначалася тое, што дзяржава падтрымлівала гарантыі рэлігійнай свабоды і што грамадзянам Беларусі не забараняецца місіянэрская дзейнасьць.
Разглядаючы гэтыя чатыры фэдэральныя судовыя справы варта адзначыць, што яны не адлюстроўваюць усе шматлікія пытаньні, зьвязаныя з справамі, пададзенымі ў Аддзелы па азылі, Іміграцыйныя суды і Бюро іміграцыйных апэляцыяў. Шмат з тых справаў вырашаюцца пасьпяхова на карысьць заяўнікаў. Разам з тым яны даюць зрэз факталягічных і юрыдычных пытаньняў, зь якімі сутыкаюцца вышэйузгаданыя агенцыі і юрысты. Больш таго, Дзярждэпартамэнт ЗША ды іншыя міжнародныя агенцыі прызнаюць, што ў Беларусі існуюць абмежаваньні на свабоду рэлігіі.
Як абмяркоўвалася вышэй, вынік многіх справаў залежаў ад таго, ці кваліфікаваліся прыведзеныя факты як перасьлед, ці як запалохваньне. Аднак Апэляцыйны суд шостай акругі ў справе Качая зазначыў, што “мяжу паміж перасьледам і запалохваньнем усталяваць надзвычай цяжка”. У краінах, да якіх належыць Беларусь, што абмяжоўваюць свабоду рэлігіі, гэтая мяжа нават яшчэ менш заўважная.
Алекс БЭРД,
Патрык КЛАЎС
Email: aberd@berdklauss.com
Alex Berd and Patrick Klauss are partners at Berd & Klauss, PLLC in NYC (www.berdklauss.com).
The firm represents corporations and individuals in a variety of areas such as business and employment immigration, family immigration, consular matters, naturalization, deportation defense and asylum.