БЕЛАРУС № 558 за ліпень 2009 году 
 

Весткі й Паведамленьні № 7 (522)
нью-ёркаўскага аддзелу Беларуска-Амэрыканскага Задзіночаньня
Viestki j Paviedamlenni
Belarusan American Association, Inc.
166-34 Gothic Drive, Jamaica, N.Y. 11432 Сусьветнае сеціва: www.baza-belarus.org

 

 

Справаздачна-выбарчы сход аддзелу БАЗА ў Нью-Ёрку

 

   У нядзелю, 14 чэрвеня 2009 г., адбыўся чарговы сход Нью-Ёрскага аддзелу БАЗА. Напачатку сходу старшыня аддзелу Віталь Зайка выступіў з кароткім аглядам падзеяў у Беларусі за апошнія некалькі тыдняў. У прыватнасьці, былі закранутыя наступныя тэмы: “малочная” вайна паміж кіраўніцтвам Беларусі і Расеі, жорсткі абмен абвінавачаньнямі паміж імі, адмова Беларусі ўдзельнічаць у паседжаньні абароннай арганізацыі постсавецкіх краінаў у справе сілаў хуткага рэагаваньня, увядзеньне элэментаў памежнага і мытнага кантролю на беларуска-расейскай мяжы. Сярод іншых падзеяў ўзгаданы зварот 200 беларускіх грамадзкіх і культурных дзеячоў да кіраўніцтва Беларусі з заклікам спыніць вынішчэньне беларускай мовы; працягненьне прэзыдэнтам Абамам яшчэ на год арышту ўласнасьці асобаў, якія чыняць уціск правоў чалавека і дэмакратычных свабодаў у Беларусі; сэнатар Макэйн выступіў з прапановай аб захадах супраць палітыкі аднаўленьня расейскага імпэрыялізму; у амэрыканскай амбасадзе ў Беларусі дасюль дыпляматычны пэрсанал абмежаваны 5-ю асобамі, у ліпені чакаецца новы часовы павераны замест ад’яжджаючага Дж. Мура.

 

А. Шукелойць: Другі Ўсебеларускі Кангрэс як выяўленьне волі народу

 

   Затым, у сувязі з 65-годзьдзем Другога Ўсебеларускага Кангрэсу, з гутаркай аб ім выступіў сп. Антон Шукелойць. Ён сказаў, што ня толькі быў сьведкам падзеяў Кангрэсу, але быў зьвязаны з ягонай працай як дэлегат і як асоба, адказная за абраньне дэлегатаў ад Палесься.

   Напачатку сваёй гутаркі прамоўца спыніўся на некалькіх момантах, зьвязаных з нямецкай акупацыяй Беларусі. Ён адзначыў тры перыяды, на якія можна падзяліць час акупацыі: кіраваньне Вэрмахту, пэрыяд нямецкай цывільнай адміністрацыі пад кіраваньнем В. Кубэ, і пэрыяд кіраваньня СС на чале з Готбэргам. Падчас першага прыяду былі адкрытыя адабраныя бальшавікамі цэрквы і касьцёлы, насельніцтва збольшага прыхільна сустракала немцаў, спадзявалася на спыненьне бальшавіцкай сваволі і ўсталяваньне нармальнага парадку. На пасады ў мясцовай адміністрацыі былі прызначаныя беларускія нацыянальныя дзеячы. Потым зьявілася нямецкая цывільная адміністрацыя начале з рэйхскамісарам Вільгельмам Кубэ. Ён быў надзвычай прыхільны да беларусаў, і, на маю думку, быў забіты немцамі або зь ведама немцаў. Пасьля забойства Кубэ генэральным камісарам стаў Готбэрг, настаў пэрыяд “акупацыі СС”. Готбэрг быў, як цяпер ведаем, стваральнікам палітыкі вынішчэньня мірнага насельніцтва як сродку антыпартызанскіх акцыяў. Готбэрг быў прыхільны да палякаў, і падчас мабілізацыі ў створаную Беларускую Краёвую Абарону (БКА) на ўсім абшары Лідчыны, Ашмяншчыні, Смаргоньшчыны па тайнай дамове з палякамі мабілізацыі ў БКА не было, затое мабілізацыю правяла польская Армія Краёва.

   Наогул, увесь час беларускае кіраўніцтва мусіла лавіраваць, бо немцы не падтрымлівалі незалежнасьці Беларусі. У прапагандыскіх мэтах заяўлялася, што Беларусь “зойме належнае месца ў Новай Эўропе”, але што гэта за “месца”, было незразумела, пра незалежнасьць нічога не казалася. Калі расейцы прасунуліся пад Менск, немцы дазволілі правядзеньне Ўсебеларускага Кангрэсу, але беларускім нацыянальным дзеячам давялося далей пераадольваць перашкоды, што, згодна з нямецкай дактрынай, існавалі ад самага пачатку акупацыі. Беларуская Цэнтральная Рада (БЦР) як кіруючы ворган беларускай адміністрацыі, створаная ў сьнежні 1943 г., ажыцьцяўляла падрыхтоўку да Другога Ўсебеларускага Кангрэсу, абраньне дэлегатаў на яго. Я быў пасланы ў Ганцавіцкую акругу арганізоўваць выбары дэлегатаў. Гэтая частка Палесься была ахопленая савецкай партызанкай, дабіраўся праз Баранваічы. Немец з акруговага камісарыяту казаў, “першы раз бачу чалавека, у цывільнай вопратцы, што дабраўся да нашых краёў”. Езьдзіў па 5 раёнах Ганцавіцкай акругі, у выніку ад акругі было абрана 25 дэлегатаў, 20 зь якіх прыехалі на Кангрэс. Усяго ў Кангрэсе брала ўдзел 1039 чалавек ад усіх беларускіх этнічных тэрыторыяў, улучна зь Вільняй, Беласточчынай, Смаленшчынай, Дзьвіншчынай. Прэзыдэнтам Кангрэсу быў абраны Яўхім Кіпель.

   Кангрэс адбыўся 27 чэрвеня 1944 году, і стаў сапраўднай маніфэстацыяй волі беларускага народу да сувэрэннага жыцьця, нават у найцяжэйшых умовах акупацыі і збройнага супрацьстаяньня на абшары Беларусі двух варожых беларусам таталітарных рэжымаў – гітлераўскага і сталінскага. Пры складаньні галоўнага рэфэрату Кангрэсу, прачытанага прэзыдэнтам БЦР Радаславам Астроўскім, былі скарыстаныя матэрыялы пра народнае мастацтва, беларускую культуру, ахову помнікаў старасьвеччыны, якія былі падрыхтаваныя мною. Рэфэрат Астроўскага таксама ўлучаў разьдзелы пра мэты Кангрэсу, пра час паміж Першым і Другім Кангрэсамі, пра бягучы момант. У канцы было заяўлена, што БЦР складае свае паўнамоцтвы перад Кангрэсам і перадае ў рукі ўдзельнікаў Кангрэсу лёс Бацькаўшчыны. Затым адбыліся выступы ў дыскусіі, і былі прачытаныя рэфэраты ў справе адкіданьня пастановаў савецкага і польскага ўрадаў у справе Беларусі (адвакат Мікола Шкялёнак) і аб канчатковым разрыве Беларусі з Масквой (Аўген Калубовіч). Прысутныя затым прынялі рэзалюцыю, якая пацьвердзіла Акт 25 Сакавіка 1918 году, і прызнала ня маючымі сілы ўсе праўныя акты адносна Беларусі, зробленыя польскім і савецкім урадамі.”

   Далей сп. Шукелойць спыніўся на прамове Аляксея Анішчыка (Чэмера) у справе супрацьдзеяньня польскім акцыям на частцы тэрыторыі Беларусі. Дзеля пра-польскай пазыцыі нямецкіх уладаў і Готбэрга, прэзыдэнт Кангрэсу Я. Кіпель мусіў афіцыйна дыстанцыявацца ад прамовы Анішчыка, але сама прамова была падрыхтаваная і прагучэла менавіта дзякуючы такім нацыянальным дзеячам, як Я. Кіпель.

   Іншым цікавым момантам быў неажыцьцёўлены плян Беларускай Незалежніцкай Партыі адносна захопу ўлады на Кангрэсе і непасрэднага абвешчаньня незалежнасьці Беларусі. Плян палягаў у тым, каб з дапамогай беларускага батальёну Рагулі перабіць прыутных немцаў і заявіць аб пераняцьці ўлады беларускімі сіламі. Дзеля перадыслякацыі баталёну, што адбылася перад Кангрэсам, плян не спрацаваў. Таксама сп. Шукелойць спыніўся на т. зв. прывітальнай тэлеграме Гітлеру, якая была напісаная пад нямецкім ціскам пасьля Кангрэсу і прыняцьце якой было адсутнае ў яго праграме.

   Гаворачы аб значаньні, якое меў Другі Ўсебеларускі Кангрэс, сп. Антон Шукелойць падкрэсьліў, што Другі Ўсебеларускі Кангрэс, у якім бралі ўдзел шэраг дэлегатаў Першага Кангрэсу (Р. Астроўскі, К. Езавітаў, Я. Станкевіч, М. Шыла, Ф. Ярэміч, А. Будзька, Н. Паваротная) у першым пункце рэзалюцыі прызнаў Акт 25 Сакавіка. Фактычна беларускі нацыянальны актыў выявіў волю шматлікіх пакаленьняў змагароў за незалежнасьць, волю людзей, што былі ўзгадаваныя ў беларускім духу праз школьніцтва, патрыятычныя арганізацыі кшталту СБМ. На незалежніцкіх ідэалах, нягледзячы на вайну і акупацыю, былі ўзгадаваныя тысячы і дзясяткі тысяч людзей. Адбылося аднаўленьне царквы, быў абвешчаны супраціў, у тым ліку збройны, маскоўскай акупацыі, які трываў аж да сярэдзіны 1950-х гг. Вялікая роля Другога Ўсебеларускага Кангрэсу ў кансалідацыі беларускіх сілаў перад выездам на Захад. Дзякуючы гэтай кансалідацыі пасьля вайны стварылася беларуская эміграцыя, што падтрымлівала ідэалы незалежнасьці й нацыянальнай культуры. Да таго часу былі эмігранты зь Беларусі, было іх шмат, але беларускай эміграцыі не было. Беларускія нацыянальныя дзеячы здолелі ў тых ненармальных умовах, сярод крыві й агню пацьвердзіць шлях да незалежнасьці.”

 

З. Пазьняк: гэта была найбольш подлая вайна

 

   Старшыня Беларускага Народнага Фронту Зянон Пазьняк перад сваім паведамленьнем пра падзеі ў Беларусі выступіў з развагамі пра Другі Ўсебеларускі Кангрэс і пра нацыянальных дзеячоў у часы Другой сусьветнай вайны ў Беларусі.

   Ён у прыватнасьці сказаў: “Чаму расейцы дасюль імкнуцца апаганіць беларускі нацыянальны рух часоў Другой сусьветнай вайны? Прычына ў тым, што фактычна ў той час ішлі дзьве вайны. Першая – на тэрыторыі Беларусі змагаліся немцы і Саветы: наступалі і адступалі дывізіі, партызаны падрывалі цягнікі, і г. д. І поруч з гэтым ішла другая вайна. Дакладней, працягвалася вайна расейскага бальшавізму па вынішчэньні беларускага народу. Пачатак яе – у канцы 1920-х, барацьба з “нацдэмаўшчынай”, потым крывавы тэрор НКВД ў 1930-я, вялікія і малыя Курапаты па ўсёй Беларусі аж да прыходу немцаў. І тады – найбольш подлая вайна, калі вынішчэньне беларускага народу было працягнутае Саветамі ўжо з “пераводам стрэлак” на немцаў. Савецкія партызаны сьвядома правакавалі эскаляцыю тэрору, змушаючы беларускае жыхарства пакідаць свае паселішчы і далучацца да савецкай партызанкі. Рабілася гэта таксама дзякуючы дубаломнай і злачыннай палітыцы немцаў, якія палілі вёскі па малейшых падазрэньнях у сувязі з партызанамі. А часта толькі таму, што партызаны наўмысна падкідалі пад вёску забітага немца або рабілі падобныя да гэтага правакацыі, за якія расплочваўся нявінны беларускі селянін.

   Паказальна, што ўсе падпольныя і партызанскія групы, якія былі створаныя не пад кантролем НКВД і засланцаў з-за лініі фронту – проста вынішчаліся. Таксама вынішчалася дашчэнту ўсё, што было зьвязанае зь беларускай культурай, зь беларускім нацыянальным рухам. Маскве была патрабная выпаленая, “зачышчаная” зямля – і яны зрабілі яе, рукамі немцаў. Людзі імкнуліся ратавацца, хто ішоў у атрады па абароне ад партызанаў, а хто ішоў да партызанаў. Тыя, што ішлі ў партызаны – або гінулі, або заставаліся нікім. А кіравалі – расейцы, і тыя хто выракся ўсяго беларускага, “людзі асобага складу”, Лівенцавы з Машэравымі і Казловымі.

   Потым Саветы мабілізавалі дзясяткі тысячаў “вызваленых” беларусаў і адразу кінулі на фронт, часта без вайсковай падрыхтоўкі, часам бяз зброі, паставіўшы за імі заградатрады. Я добра ведаю пра гэта, бо з гэтым зьвязана і гісторыя маёй сям’і, лёсы майго бацькі й яго брата.

   Казлоў, які жыў з двума мэдсёстрамі-наложніцамі і пасьля застрэліў абедзьвых; Лівенцаў, што без суду і сьледства загадваў забіваць беларусаў; Машэраў, што на дух не цярпеў нічога нацыянальна беларускага – вось тыя, хто прыйшоў пасьля вайны кіраваць спустошаным, выпаленым краем. Для іх кожны, хто размаўляў па-беларуску, быў нацыяналістам і значць – ворагам. Праводзілася татальная русыфікацыя, што працягваецца і сёньня. Рабілася ўсё, каб вынішчыць беларускую мову, традыцыі, гістарычную памяць. І вось таму ідзе аплёўваньне, вось таму беларускаму руху закідаюць абвінавачаньні ў фашызме і г. д. Ігнаруюцца факты, што беларускія нацыянальнныя дзеячы ратавалі суайчыньнікаў, пры тым ня толькі беларусаў, а таксама гэбраяў. Фізычна вынішчаюцца знакі памяці – як помнік школьніку Лапіцкаму, што быў расстраляны пад Мядзелам. Той зьнішчаны помнік, як і татальная русыфікацыя, і той факт, што ЮНЭСКА сёньня залічае беларускую да зьнікаючых моваў – вось сьведкі іхнай подлай вайны супраць Беларусі. Другая сусьветная вайна – вялізная трагедыя, у якой бяруць пачатак шмат якія з нашых бедаў. Таму мы павінны вярнуцца да падзеяў тых часоў. Мы павінны ведаць усё і даць належную ацэнку ўсім і кожнаму. Мы ня зможам здабыць лепшую будучыню, ня ведаючы сваёй мінуўшчыны. А пакуль – гаварыць на сваёй мове – гэта і ёсьць барацьба.

 

З. Пазьняк: за культуру, калі яе нішчаць, трэба змагацца

 

   Затым сп. Пазьняк спыніўся на двух асноўных падзеях апошніх месяцаў, што зьвязаныя з палітыкай у Беларусі. Гэта пляны Эўразьвязу на супрацоўніцтва з Беларусьсю па праграме “Ўсходняе партнэрства” і крызіс у адносінах паміж Беларусьсю і Расеяй. Нешта падобнае да “Ўсходняга партнэрства” Захад праводзіў у часы “Салідарнасьці” і пазьней у адносінах з тагачаснай ПНР. Былі дзьве пазыцыі – прагматычная і каштоўнасная. Так і цяпер, шэраг краінаў (Нямеччына, Францыя, Італія) – прагматычныя, гатовыя на любы варыянт у адносінах, а іншыя (краіны Цэнтральна-Усходняй Эўропы і Скандынавіі) уважаюць, што без выкананьня рэжымам Лукашэнкі пэўных умоваў усе захады і жэсты застануцца марнымі. З гэтым зьвязаныя таксама падзеі вакол запрашэньня Лукашэнкі ў Эўропу, на саміт кіраўнікоў краінаў Эўразьвязу і меўшы адбыцца прыезд Лукашэнкі ў Прагу. Адбылося шмат перамоваў і дыскусіяў. Ня можна было дапусьціць яго прыезду ў Прагу, гэта была-б параза для дэмакратыі і наагул для здаровага сэнсу. Мы змагаліся супраць гэтага, нас падтрымалі галяндцы, швэды, фіны, палякі. Спыніліся на варыянце запрашэньня чатырох кандыдатаў-электарантаў, людзей, якія мелі ў Беларусі значную электаральную падтрымку. Варыянт даводзілася на хаду карэктаваць, бо адзін з нас, Мілінкевіч, адмовіўся падпісваць дэклярацыю і выступаў за тое, каб Лукашэнка прыехаў у Прагу. Тады зьмянілі фармат, запрасілі Старшыню Рады БНР І. Сурвілу.

   Чэскія ўлады вельмі прыхільна ставяцца да беларускай справы, уздымаюць пытаньні правоў чалавека і зьнішчэньня беларускай мовы як частку зьнішчэньня правоў чалавека для цэлага народу. На сустрэчах чэхі гэта разумелі, падтрымлівалі. Нажаль, з псэўдаапазыці беларускай ніхто за беларускую мову не выказаўся. Але хоць мы былі ў Беларусі палітычнымі праціўнікамі, перад Захадам мы дэманстравалі агульную пазыцыю, нават Казулін паўсюль гаварыў на нядрэннай беларускай мове. Я ўважаю, што як сьцяг падняў, кулаком стукнуў – тады і пацягнуцца людзі. Калі проста прасіць – нічога не будзе. За культуру, калі яна зьнішчаецца, трэба змагацца.”

   “Цяпер ідзе так званая малочная вайна, абодва бакі кідаюць абвінавачаньні, уводзяцца санкцыі. Фактычна гэта сутыкнуліся не народы, а дзьве карпаратыўныя структуры, якім ходзіць аб падзеле прыбыткаў. Цяпер малаказаводы робяцца карпарацыйным аспэктам у адносінах між дзяржавамі. Вядома, што сельская гаспадарка і ў тым ліку малочная – аснова рэжыму Лукашэнкі. Такім чынам задзейнічаная не прынцыповая пазыцыя, а карпарацыйная палітыка, гандаль прынцыпамі.

   Вельмі верагодна, што на восень сацыяльнае становішча абвострыцца, а тут яшчэ і вучэньні “Захад”, калі цэлая дывізія, 5000 чалавек, перакідаецца ў Беларусь. Гэта выглядае як расейская акупацыя з мэтай дапамогі рэжыму. Расейскі генэрал Макараў быў выбалтаў пра 2 арміі разам з рыштункам, а гэта ўжо 160 000 чалавек! Ілюзіяў наконт расейцаў няма, яны здольныя на такія справы, як акупацыя. Таму пытаньне пра гэтыя “вучэньні” мусіць паўстаць востра. У гэты пэрыяд падвысяцца пратэстныя настроі людзей. І менавіта стварэньне групаў даверу, якія маглі-б пераняць уладу, будзе надзённай справай. Калі ёсьць актыўныя людзі – значыць, ёсьць эфэктыўныя групы і выніковая дзейнасьць. Цяпер-жа нават НІСІПІ кажа пра тое, што 86% насельніцтва – супраць злучэньня з Расеяй. Тое адпаведна і з падтрымкай Лукашэнкі ў розных слаях грамадзтва.

   Галоўнае пытаньне – каб наступныя выбары адбыліся без Лукашэнкі. Аб гэтым, нажаль, ня ставіцца пытаньне тымі, хто сёньня ўжо стаў заяўляць аб сваіх намерах балятавацца на прэзыдэнта. А Лукашэнка ня мае права ўдзельнічаць у выбарах, і трэба зрабіць усё, каб людзі ведалі гэта, каб не дапусьціць новага тэрміну беззаконьня ў Беларусі.”

 

   Затым архіяпіскап БАП(Н)Ц Юры запрасіў усіх хвілінай цішы ўшанаваць памяць удзельнікаў Другога Ўсебеларускага Кангрэсу і ўсіх тых, што ляглі ў Курапатах ды лягерох за сваю беларускасьць.

   Спн. Валянціна Якімовіч распавяла пра старадаўнюю традыцыю Купальля і заклікала прысутных далучыцца да сьвяткаваньня Купальля ў Нью-Ёрку 20-21 чэрвеня. Старшыня Згуртаваньня Беларускай Моладзі ў Амэрыцы (Моладзь БАЗА) Мікола Цімашэнка распавёў прысутным пра дзейнасьць моладзі, пра дапамогу людзям у Беларусі, заклікаў далучацца.

   Адбыліся знаёмствы з гасьцямі аддзелу.

Віталь ЗАЙКА

 

----------------------------------------------

Наступны сход нью-ёрскага аддзелу БАЗА

адбудзецца ў нядзелю 12 ліпеня 2009 году ў Фундацыі імя Пётры Крэчэўскага па адрасу:

166-34 Gothic Drive, Jamaica, NY 11432

Пачатак сходу — прыкладна а 1:00 папаўдні.

Даезд цягніком падземкі F да прыпынку 169th Street.

-----------------------------------------------

 

Уплаты ў нью-ёрскі аддзел БАЗА дасылайце на адрас:
Belarusan American Association
P. O. Box 230249
Brooklyn, NY 11223
Чэкі выпісвайце на Belarusan American Association.

-----------------------------------------------

 

Наведайце інтэрнэт-старонку Згуртаваньня Беларускай Моладзі ў Амэрыцы www.zbma.net 

Апэратыўная інфармацыя аб падзеях у беларускай дыяспары.

-----------------------------------------------------