Marek Cabanowski. Zapomniany bohater general Stanislaw Bulak-Balachovicz. Grodzisk Mazowiecki, Польшча. 2000 г. 232 б. Балахович Булак,
Атоман наш лихой!
Только слово скажи,
Мы пойдём за тобой...
Песьня балахоўцаў
Пасьля Першай сусьветнай вайны па лясных маёнтках Заходняй Беларусі і на Валыні пасялілася шмат людзей, якія называлі сябе “балахоўцамі”. Мелі яны пераважна расейскія празьвішчы, гутарылі паміж сабою па-расейску і сьпявалі лірычна-патрыятычныя песьні, як напрыклад:
Россия, Россия,
Велика держава!
Зачем ты, Россия,
Войну проиграла?
Ведь мы воевали,
Мы кровь проливали...
Назва “балахоўцы” паходзіць ад імя іх камандуючага генэрала Станіслава Булак-Балаховіча. Нарадзіўся ён ў маёнтку Мейшты на паўднёвым захадзе ад Браслава. А ў блізкім Стокапіеве ягоны бацька меў фальварак. Жыцьцё маладога Станіслава было зьвязана з маёнткамі Юдычына (на Шаркоўшчыне), Самалішкі. Ягоныя бацькі хацелі, каб Станіслаў стаў ксяндзом, але ён стаў аграномам. А лёс пакіраваў яго на цяжкую жаўнерскую дарогу.
20.08.1914 г. ён уступіў дабраахвотнікам у царскае войска. Браў удзел у баях зь немцамі. Быў некалькі разоў паранены, а за адвагу атрымаў шмат адзнакаў, сярод якіх Крыж сьв. Георгія 3-й ст. і сьв. Ганны 3-й і 4-й ст. Пасьля Кастрычніцкага перавароту ў ранзе падпалкоўніка арганізаваў свой аддзел, які ваяваў з большавікамі каля Пскову, а пасьля ў Эстоніі, дапамагаючы эстонцам у барацьбе за незалежнасьць. Адным з вышэйшых афіцэраў у ягоным аддзеле быў ягоны брат Язэп.
З Эстоніі генэрал Булак-Балаховіч пераехаў у ваколіцы Берасьця, дзе павялічыў аддзел дабраахвотнікамі беларусамі, украінцамі і палоннымі чырвонаармейцамі. А ў 1920 г. ён імкнуўся навязаць стасункі зь беларускім урадам, нават назваў свой аддзел “беларускім”. Балахоўцы бралі ўдзел у польска-савецкай вайне ў 1920-21 гадох, ваявалі на Палесьсі ў ваколіцах Пінску, Камень-Кашырскага, Лунінца, Мазыра.
Дзеля таго, што сярод балахоўцаў былі расейцы, беларусы і ўкраінцы, беларускі ўрад і рускі камітэт пад кіраўніцтвам Барыса Савінкава імкнуліся падпарадкаваць іх свайму кіраваньню. Палякі таксама былі неабыякавымі. У рэшце рэшт, генэрал Булак-Балаховіч падпарадкоўваўся то адным, то другім. Аднак у душы і ў сэрцы генэрал усё-ж быў беларусам. 12.11.1920 г. у Мазыры ён агалошвае незалежнасьць Беларусі і распачынае фармаваньне незалежнага беларускага войска. А праз чатыры дні быў створаны беларускі ўрад, у які, між іншым, увайшоў і Радаслаў Астроўскі.
Цікава ведаць якое было стаўленьне Саветаў і палякаў да Беларусі ў тыя цяжкія гады. А яны абодвыя хацелі мець Беларусь пад сваёю ўладаю. Падчас мірных перамоваў у Рызе ў 1921 г. палякі маглі атрымаць большую частку Беларусі ўключна зь Менскам, але яны хацелі мець у сваёй дзяржаве толькі абмежаваную колькасьць беларусаў, г. зн. столькі, колькі яны маглі асыміляваць.
Ужо пасьля ганебнага Рыскага пагадненьня войскі, якія ваявалі разам з палякамі супраць Саветаў, у тым ліку і генэрала Булак-Балаховіча, былі расфармаваныя і адпраўленыя ў лягеры. Па звальненьні адтуль балахоўцы ўладкаваліся на працы пераважна ў лясных маёнтках Заходняй Беларусі.
Варта тут узгадаць, што Саветы дамагаліся, каб палякі выдалі ім гэтмана Сьцяпана Пятлюру, генэрала Булак-Балаховіча і іншых кіраўнікоў антысавецкага змаганьня. Гэтман С. Пятлюра быў змушаны пакінуць Польшчу. Ён выехаў у Парыж, дзе і быў забіты ў 1926 годзе куляй савецкага агэнта Шварцбарда.
Генэрал Булак-Балаховіч застаўся ў Польшчы, бо лічыў сябе палякам і меў польскае грамадзянства. Аднак і ў Польшчы былі пакушэні на ягонае жыцьцё з боку савецкіх агэнтаў. У адным нападзе, праз памылку агэнта, загінуў ягоны брат Язэп. Гэта адбылося ў ноч з 12 на 13 чэрвеня 1923 году каля Гайнаўкі на Беласточчыне. Трэба дадаць, што генэрал Язэп Булак-Балаховіч лічыў сябе беларусам, аб чым сьведчаць дакумэнты.
Генэрал С. Булак-Балаховіч напісаў дзьве кнігі на польскай мове. Пісаў ён і па-беларуску, нават вершы. Адзін зь іх у перакладзе на польскую мову цытуецца ў рэцэнзаванай кнізе на бач. 110.
Ваюючы на абшарах Беларусі, генэрал спрычыніўся да выданьня беларускіх паштовых марак. Выявы трох зь іх ёсьць у кнізе. Было-ж выдадзена найменш восем марак. Тры мелі надпіс “Беларусь”, і пяць “БНР”. Першы каталёг, які даў клясыфікацыю гэтых марак, быў каталёг братоў Сэнф, падрабязьней у “Gebruder Senfs illestrierter Postwertzeichen”, каталёг 1921, б. 1227.
Генэрал Булак-Балаховіч быў, бяспрэчна, адважным і добрым ваяром, якога паважалі і любілі падначаленыя жаўнеры, якія далі яму мянушку “бацька”. Але з камуністамі ён быў бескампрамісным і бязьлітасным.
У некаторых выпадках, на маю думку, ён быў загадкавай асобай. Народжаны ў Беларусі, ён уважаў сябе за польскага патрыёта. Супрацоўнічаў то зь беларусамі, то з расейцамі, але перад усім з палякамі.
Ягоны род паходзіў, відавочна, ад татараў, аб чым сьведчыць татарскае слова “булак” у прозьвішчы. Акрамя гэтага ў царскіх дакумэнтах ён часьцей запісаны як “Станіслаў Булак-Бэй-Балаховіч”. А тытул “бэй”, як вядома, даецца мусульманскім правіцелям.
Кніга аб генэралу Станіславу Булак-Балаховічу цікавая для ўсіх, але найперш беларускім гісторыкам, бо ў ёй ёсьць шмат фатаздымкаў, дакумэнтаў і вялікая бібліяграфія. Не зашкодзіла-б мець пераклад кнігі на беларускую мову.
Міхась ШВЭДЗЮК, Англія