E-KRAMA.COM - нашая старонка ў Нью-Ёрку

Электронная крама <> Бюлетэнь "Весткі й Паведамленьні" <> Альманах "Беларус" <> Архіў газэты "Беларус"
Галоўная Навіны Абвесткі Крама "Весткі й Паведамленьні" "Рубікон" Альманах "Беларус" Архіў газэты "Беларус" Кантакты
undefined


№ 1 (671) за студзень 2022 г.


       

Зацемкі пра нацыю і свабоду

      Спачатку ўзьнікае ўсьве­­дамленьне сваіх і чу­жых. Потым зьяўляец­ца сьведамасьць агуль­най мовы і тэрыторыі. Затым на­стае дзе­янь­не па забесьпя­чэньні парад­ку і свабоды дзеля жыцьця кож­нага і для ўсіх сваіх. Фар­му­ец­ца нацы­янальная ідэа­лёгія. Ства­раецца нацыя­нальная дзяр­­жа­ва. Тут схема ўтварэньня на­цыі.

      Асобным чыньнікам у гэ­тым разьвіцьці ёсьць рэлігія. Яна ўлучана ў працэс жыцьця нацыі і адыгрывае кансалідуючую ролю. Калі рэлігія ня ўлу­чана ў нацыянальны працэс, тады на­цыя можа страціць сва­боду альбо нават яе не здабыць. Пэрыяд утварэньня нацы­яў – XVIII — пачатак XX-га стагоддзяў.

* * *

      Нацыя – гэта вынік разьвіцьця і дзейнасьці народа. Па сваёй грамадзкай прыродзе нацыя імкнецца да сумеснага існа­ваньня, да агульнай супольнай справы, выяўляе імкненьне да дэмакратычнай формы ўлады.

      Нацыя стварае ўмовы для гістарычнага аптымальнага разьвіцьця супольнасьці, зацікаўлена і спрыяе індывідуальнай рэалізацыі асобы ў межах нацыянальнага парадку і нацыя­нальнай свабоды. Нацыя абараняе нацыянальныя каштоўнась­ці, нацыянальную супольнасьць, нацыянальную ідэнтыч­насьць, нацыянальную асобу і нацыянальную свабоду.

* * *

      Калі нацыя траціць свабоду (напрыклад, у выніку акупа­цыі), яна здольная выжыць тады, калі зможа зьберагчы сваю мову, рэлігію і культуру. Гэта залежыць ад волі акупаванай на­цыі, ад рэжыму акупацыі і ад часу трываньня несвабоды. Вель­мі важна таксама зьберагчы этнічную (аўтэнтычную) частку насельніцтва.

      Калі ва ўмовах несвабоды дзейнічае палітыка акупантаў аб ліквідацыі нацыі шляхам генацыду, этнацыду, лінгвацыду, асыміляцыі, фізічнага вынішчэньня набілітэту, элітаў, актыў­ных, разумных і заможных людзей, асацыяцыяў і носьбітаў культуры, тады нацыя яшчэ можа нейкі час выжываць, захоў­ваючы мову, нацыянальную сьведамасьць і пачуцьцё нацыя­нальнай годнасьці.

      Нацыянальная годнасьць і мова – гэта тое першае, што імкнецца разбурыць зьнішчальнік, гэта значыць – зламаць во­лю да супраціву, да захаваньня сябе і сваёй тоеснасці, пры­шчапіць псіхалогію нявольніка (раба), залежнага ад нішчы­це­ля і акупанта.

* * *

      Першай прыкметай зьяўленьня нявольніцкай (каляніяль­най) псыхалёгіі становіцца адмаўленьне ад нацыянальнай мо­вы.* Адмаўленьне ад мовы – гэта ёсьць адмаўленьне ад свабо­ды. Гэта крок у псыхалягічнае падпарадкаваньне перад аку­пантам (каляніялістам). Гэта параліч жаданьня і волі да ба­рацьбы за нацыю. Тым часам толькі праз супраціў і зма­ганьне можна вярнуць незалежнасьць і свабоду.

* * *

      Чым даўжэй цягнецца акупацыя і палітыка ліквідацыі на­цыі, тым цяжэйшыя ўмовы і магчымасьці для нацыянальнага адраджэньня і свабоды, бо ў выніку доўгіх пастаянных рэпрэ­сіяў і ўціску адбываецца нэгатыўны генэтычны і сацыяльны ад­бор насельніцтва, дзе нявольніцкая (каляніяльная) псыхалё­гія становіцца натуральнай зьявай, тыпам думаньня і паводзі­наў.

      Для нацыі, якая знаходзіцца ў пэрманэнтным крытычным стане акупацыйных рэпрэсіяў і выжываньня, істотным чынь­нікам адраджэньня зьяўляецца наяўнасьць ідэі нацыянальнага адраджэньня і жыцьцё носьбітаў гэтай ідэі. Пакуль ёсьць нось­біты і генэратары адраджэньня, нацыя мае магчымасьць адра­дзіцца цалкам, нягледзячы на тое, што нішчыцелямі сьветачаў нацыянальнай свабоды становяцца таксама свае “нявольнікі”, дакладней, жыхары, што вырасьлі ў няволі і перанялі ідэалёгію акупантаў.

      Сацыяльна-псыхалягічная складанасьць у тым, што ня­вольнікі чужой волі ёсьць аўтэнтычным аб’ектам адраджэньня нацыі. Адраджэньне магчымае тады, калі зьявяцца вольныя людзі, пазбаўленыя нявольніцкага думаньня; яно здольнае пе­рамагчы тады, – калі ўзьнікне крытычная маса такіх людзей. (Прытым не абавязкова каб іх была бальшыня.)

* * *

      Адраджэньне пачынаецца ад ідэі, ад усьведамленьня год­насьці і адчуваньня ідэнтычнасьці сваёй супольнасьці. Наступ­ны крок – прызнаньне нацыянальнай мовы сваёй мовай, нават жывучы ў рэжыме чужой асыміляцыі (гэта значыць, не вало­даючы сваёй мовай). Чарговы крок – вяртаньне да нацыя­наль­най мовы. (Часам яно вымагае аднаго-двух пакаленьняў.)

      Адраджэньне нацыі рухаецца, як правіла, у рэжыме па­скарэньня, патрабуе меншага часу для рэалізацыі, але мера­ецца пакаленьнямі.

* * *

      Вымушаная гвалтоўная страта нацыянальнай тэрыторыі (прымусовае перасяленьне на чужыну, масавая дэпартацыя з радзімы, асабліва з распарушэньнем народу па розных мес­цах) – гэта нацыянальная катастрофа.** Ацаленьне нацыі за­лежыць тут ад салідарнай волі пераселеных, ад рэжыму на чу­жой тэрыторыі, ад дэмаграфічнага адзінства і ад часу тры­вань­ня на чужыне***.

      Пры невяртаньні на сваю зямлю, ва ўмовах пэрманэнт­на­га працягу рэпрэсій, асыміляцыі, адмаўленьня ад нацыя­наль­най мовы і адсутнасьці супраціву – нацыя зьнікае. (Вы­клю­чэньнем стаў толькі габрэйскі народ, які ад старажыт­насьці меў прыкметы нацыі.)

7 сьнежань 2021 г. 

Зянон ПАЗЬНЯК



									

       * Трэба адрозьніваць сьведамы індывідуальны выбар, асабістае адмаўленьне ад сваёй нацыянальнай мовы (пры захаваньні прына­лежнасьці да нацыі) і пасыўнае (часта неўсьвядомленае) падпарад­каваньне асіміляцыйным моўным абставінам у акупаваным соцыю­ме пры захаваньні ідэнтычнасьці.

       **Дабрахвотнае (негвалтоўнае) перасяленьне часткі народ­най супольнасьці на іншыя малазаселеныя тэрыторыі (вядомыя ў гісторыі як калянізацыя) не зьяўляецца народнай катастрофай, пры­водзіць да пашырэньня анкляву расьсяленьня альбо да ўтварэньня новых (эміграцыйных) нацыяў.

       ***Палітычная эміграцыя часткі нацыянальнай супольнасьці ў іншыя краіны можа мець выратавальнае значэньне для прыгне­чанай мэтраполіі, калі эміграцыя адбылася ў выніку ўцёкаў ад аку­пацыі, ад генацыду і нацыянальнага перасьледу. Але ўзровень на­цыянальнага разьвіцьця ў эміграцыі залежны з большага ад тых жа чыньнікаў, што і пад акупацыяй (нацыянальная воля, нацыяналь­ная сьведамасьць, нацыянальная мова, нацыянальная салідар­насьць, нацыянальная адукацыя і культура, рэлігія, пасыянар­насьць і інш.).