E-KRAMA.COM - нашая старонка ў Нью-Ёрку

Электронная крама <> Бюлетэнь "Весткі й Паведамленьні" <> Альманах "Беларус" <> Архіў газэты "Беларус"
Галоўная Навіны Абвесткі Крама "Весткі й Паведамленьні" "Рубікон" Альманах "Беларус" Архіў газэты "Беларус" Кантакты
undefined


 № 6 (628) за чэрвень 2018 г. 


Беларусь - Амэрыка:   лёсы землякоў

Янка Станкевіч (1891 - 1976),  мовазнаўца і грамадзкі дзеяч

 

      Сёлета спаўняеца 127 год ад народзінаў аднаго з выбітных дзеячоў беларускай грамады ў Амэрыцы Янкі Станкевіча (1891-1976), выдатнага грамадзкага дзеяча, мовазнаўцы, перакладчыка Бібліі на беларускую мову. Менавіта з дапамогаю Янкі Станкевіча ў 1949-м годзе ў памешканьні на 100-й вуліцы ў гішпанскім Гарлеме ў Нью-Ёрку было заснаванае Беларуска-Амэрыканскае Задзіночаньне, некалі найбольш дзейная беларуская нацыянальная арганізацыя ў Амэрыцы, а хіба й ва ўсім сьвеце.

      Янка Станкевіч паходзіў зь вёскі Арляняты на Ашмяншчыне, што дала шмат беларускіх дзеячоў з такім жа прозьвішчам. Перад 1-ю Сусьветнаю вайною Станкевіч далучыўся да рэдакцыі “Нашай Нівы”. Ён пачаў сваю грамадзкую і нацыянальную дзейнасьць у 16 гадоў, распаўсюджваючы на Віленшчыне газэту “Наша Ніва”. З пачаткам вайны быў мабілізаваны ў расейскае войска. Адзін час, будучы ў Казані, Я. Станкевіч выкладаў беларускую гісторыю і культуру беларускім уцекачам з прыфрантовай зоны, якіх расейскія казакі выганялі сілком, часта ўжываючы рабункі й гвалты. Станкевіч ваяваў на Румынскім фронце, трапіў у аўстрыйскі палон. Адным з найважнейшых фактаў у дзейнасьці Я. Станкевіча быў удзел у прыняцьці Акту 25-га Сакавіка 1918 г. У 1920 годзе Станкевіч вяртаецца на Віленшчыну, што апынулася пад Польшчаю, наладжвае беларускую нацыянальную працу, школьніцтва, супрацоўнічае з летувіскімі дзеячамі, адстойваючы правы беларусаў у польскай квазі-дзяржаве “Сярэдняй Літве”.

      Завяршыўшы сярэднюю асьвету ўжо ў сталым узросьце ў Віленскай беларускай гімназіі, Станкевіч выехаў на вучобу ў Карлаў унівэрсытэт у Прагу. Напачатку 1920-х гадоў, для жыхароў Заходняй Беларусі была магчымасьць атрымліваць адукацыю, карыстаючы з стыпэндыяў, выданых па прапанове прэзыдэнта Чэхаславаччыны Тамаша Масарыка. Тады ў Празе знаходзіўся ўрад БНР, вучыліся І. Дварчанін, У. Жылка, А. Орса, Я. Геніюш ды шмат іншых беларусаў. Атрымаўшы ступень доктара філялёгіі за працу аб гісторыі беларускай мовы на падставе мовы Аль-Кітабаў, пісаных арабскімі літарамі па-беларуску (“арабіца”), Станкевіч вяртаецца ў Беларусь, пачынае выкладчыцкую дзейнасьць. У 1928-м гадзе ён быў абраны паслом ад лідзкай акругі ў польскі сойм. Пасьля разгону Сойму зноў узяўся за выкладаньне.

      Калі пачалася 2-я Сусьветная вайна, Станкевіч быў арыштаваны польскімі ўладамі як ненадзейны элемэнт, потым трапіў у Вільню, занятую летувісамі, а як прыйшлі Саветы, уцёк у Варшаву. З 1941-га году зноў у Беларусі, займаўся школьніцтвам і выдавецкай дзейнасьцю. Падчас нямецкай акупацыі Я. Станкевіч падтрымоўваў дзейнасьць Беларускай Незалежніцкай Партыі, якую ўзначаліў Вацлаў Іваноўскі.

      У 1944-м годзе Станкевіч зь сям’ёй падаўся на Захад, жыў у ДП-лягерох, а ў 1949-м годзе прыехаў у Нью-Ёрк. Тут займаўся грамадзкай працай, выдавецкай дзейнасьцю, пераклаў па-беларуску Біблію. Перш выйшаў Новы Запавет, а тады ўся Біблія (“Сьвятая Бібля”), што была цалкам надрукаваная ў 1973 годзе. Я. Станкевіч быў працяглы час віцэ-старшынём БАЗА, супрацоўнічаў у розных праектах Беларускага навуковага таварыства імя Ф. Скарыны, выдаваў часапіс “Веда”.

      Адзін зь дзеячаў беларускай грамады ў ЗША сп. А. Шукелойць згадваў, што Я. Станкевіч падрыхтаваў для нейкага амэрыканскага інстытуту граматыку беларускай мовы, якую варта адшукаць. Сваю маёмасьць Я. Станкевіч пакінуў адмысловай фундацыі, якая мела пасьмяротна выдаць ягоныя творы.

      Без параўнаньня ёсьць высілак Янкі Станкевіча па ўвядзеньні ў зварот гістарычнага слова-звароту “спадар”, якое было ім адшуканае ў старажытных рукапісах.

Віталь ЗАЙКА