E-KRAMA.COM - нашая старонка ў Нью-Ёрку

Электронная крама <> Бюлетэнь "Весткі й Паведамленьні" <> Альманах "Беларус" <> Архіў газэты "Беларус"
Галоўная Навіны Абвесткі Крама "Весткі й Паведамленьні" "Рубікон" Альманах "Беларус" Архіў газэты "Беларус" Кантакты
undefined


 № 8 (630) за жнівень 2018 г. 


Беларусь - Амэрыка:   лёсы землякоў

Юрка ВІЦЬБІЧ - пісьменьнік, публіцыст, грамадзкі дзеяч

      Юрка Віцьбіч (1905-1975; сапраўднае імя Георгі (Сэрафім?) Шчарбакоў, псэўдонімы Юрка Стукаліч, Алесь Крыжаніч) – пісьменьнік, грамадзкі дзеяч, публіцыст і краязнаўца, выбітная асоба ў гісторыі   беларускай грамады ў Амэрыцы. Юрка Віцьбіч быў адным з найбольш актыўных беларускіх дзеячаў у сфэры культурнай сярод другой хвалі беларускай эміграцыі ў Злучаных Штатах.

      Нарадзіўся ён у сям’і праваслаўнага сьвятара і настаўніцы ў Вяліжы, на Віцебшчыне, у старажытным горадзе Вялікага Княства Літоўскага, што ў савецкі час быў прылучаны да РСФСР. У тыя часы яшчэ былі ведамыя і памятныя ў народзе старадаўнія часы, беларуская мінуўшчына. Юрка Віцьбіч згадваў свайго прадзеда – уніяцкага сьвятара, які за нязгоду перайсьці ў расейскае праваслаўе падчас гвалтоўнага “ўзьяднаньня” 1839 годзе быў высланы ў Сароўскі манастыр у глыб Расеі, дзе і памёр. Юрка Віцьбіч скончыў у Вяліжы школу і Вяліскі пэдтэхнікум. 

      Настаўнікам Ю. Віцьбіча ў школе другой ступені ў Вяліжы быў беларускі патрыёт Міхаіл Навіцкі, што потым стаў пратаярэям Беларускай Аўтакефальнай Царквы. Пазьней а. Навіцкі быў закатаваны бальшавікамі за подпіс, які паставіў разам зь Мітрапалітам Мэльхісэдэкам у 1924 годзе за арганізацыю Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы. Ён быў адным з тых, хто прышчапіў Віцьбічу беларускую сьведамасьць і патрыятызм, цікавасьць да роднай зямлі.

      Юрка Віцьбіч быў закаханы ў гісторыю свайго краю, працягваючы традыцыю выдатных папярэднікаўдасьледчыкаў беларускай мінуўшчыны і фальклёру: М. Нікіфароўскага, А. Сапунова, У. Дабравольскага, Е. Раманава. Віьцбіч дасьледваў віцебскую і полацкую мінуўшчыну, помнікі гісторыі, архітэктуры і мастацтва ўсходняй Беларусі й Смаленшчыны.

      Як “клясава варожы элемэнт”, сын сьвятара, Віцьбіч пасьля сканчэньня пэдтэхнікуму ня мог атрымаць працу настаўніка, служыў у войску, мусіў працаваць на будоўлях, на хімзаводзе. Потым змог уладкавацца ў экспэдыцыі па выяўленьні гістарычных і культурных помнікаў, узначаліў Аршанскую экспэдыцыю. Ён самастойна працягваў штудыі ў розных галінах ведаў, найперш у такіх, як літаратура, археалёгія, этнаграфія, фальклёр, гісторыя мастацтва i сусьветная гісторыя.

      Віцьбіча таксама вабіла пісьменьніцкая творчасьць. Ягонае першае апавяданьне, “Млынарова рука” (першапачаткова: “Як загінуў Ясь”) было надрукавана ў часапісе “Ўзвышша” (№ 9-10, 1929). Ужо тады здольнасьці Віцьбіча належна адзначылі Кузьма Чорны, Уладзімер Дубоўка i Язэп Пушча.

      Юрка Віцьбіч уваходзіў у суполку “Ўзвышша”, і ў 1932 годзе выйшла ягоная кніга “Сьмерць Ірмы Лаймінг”, а ў 1937 – “Формула супраціўленьня касьцей”. Вядомы твор Віцьбіча “Лшоно Гобоо Бійрушалайм” быў апублікаваны ў “Полымі рэвалюцыі”, але твор адразу быў скрытыкаваны “за нацыяналістычныя і клясавыя адхіленьні” і неўзабаве забаронены. Ня маючы мажлівасьці адкрыта займацца штудыямі найноўшай гісторыі, Віцьбіч пакрыёма займаўся зборам матэрыялаў пра антысавецкі рух у Беларусі. Цэлы час над Ю. Віцьбічам вісела пагроза быць абвінавачаным у “нацдэмаўшчыне” і быць высланым або трапіць за краты, як сталася з іншымі сябрамі “Ўзвышша”. У падсавецкай Беларусі Віцьбіч ня мог адкрыта выказваць свае пагляды, і гэта ў нейкай ступені кампэнсавалі краязнаўчыя досьледы і працу па пошуку помнікаў беларускай культуры. У студзені 1941 году Віцьбіча арыштавала НКВД за тое, што здолеў  паставіць сьціплы помнік на магілах вяліскіх паўстанцаў.

      Вызвалены з пачаткам савецка-нямецкай вайны з турмы падчас прыходу немцаў, у часе вайны Ю. Віцьбіч браў удзел у працы Беларускага культурнага таварыства, друкаваў артыкулы і нарысы ў газэтах “Раніца”, “Голас вёскі”, “Беларускі работнік”, у “Менскай (Беларускай) Газэце”. У 1944 годзе выехаў на Захад. Пасьля заканчэньня вайны жыў у ДыПі-лягерох, браў удзел у беларускім культурніцкім жыцьці на чужыне, арганізаваў выданьне рэлігійнага часапісу “Зьвіняць званы Сьвятой Сафіі”, рэдагаваў газэту “Беларускі голас”. Стаў адным з заснавальнікаў  літаратурнага згуртаваньня “Шыпшына”, дэклярацыю якой падпісалі 12 пісьменьнікаў, а друкавалі свае творы ў часапісе пад такой жа назваю больш за 30 аўтараў. Акрамя таго, друкаваліся ў “Шыпшыне” творы беларускіх пісьменьнікаў, што былі рэпрэсаваныя бальшавіцкім рэжымам. У Нямеччыне Віцьбіч друкаваўся ў газэце “Бацькаўшчына”, выступаў на Радыё Свабода.

      Напачатку 1950-х гадоў Ю. Віцьбіч перабраўся ў Злучаныя Штаты, і адразу далучыўся да грамадзкага і культурніцкага беларускага жыцьця. Віцьбіч выступаў на амэрыканскім мясцовым радыё ў  праграмах Э. Ясюка, на Радыё Свабода, выдаваў брашуры і артыкулы на ратапрынце, зьмяшчаў свае артыкулы ў разнастайных выданьнях, як беларускіх так і небеларускіх. Маючы добрыя адносіны з яе рэдактарамі, Ю. Віцьбіч быў актыўным аўтарам уплывовай нью-ёркскай газэты “Новае Рускае Слова”, кантактаваў з латыскімі журналістамі, ягоныя артыкулы зьяўляліся ў летувіскіх выданьнях, ён меў добрыя сувязі з украінскімі культурніцкімі дзеячамі ў ЗША.

      Натуральна Ю. Віцьбіч быў надзвычай актыўны ў беларускім эмігранцкім друку, публікаваў працы ў “Бацькаўшчыне”, “Запісах”, “Конаднях”. У Амэрыцы выйшлі ягоныя кнігі “Плыве з-пад Сьвятое гары Нёман” (1956), “Мы дойдзем” (1974, па-расейску), “Антыбальшавіцкія паўстаньні на Беларусі” (1998). Па ўспамінах сучасьнікаў, Юрка Віцьбіч быў надзвычай самаадданым і працаздольным грамадзкім дзеячам, таленавітым пісьменьнікам і кампэтэнтным гісторыкам. Маючы выдатныя здольнасьці папулярызатара, Віцьбіч разам з тым канкрэтны і пэдантычны ў дэталях, і ў сваіх творах заўсёды заставаўся верны фактам. Юрка Віцьбіч быў бескампрамісным антыкамуністам, па сваім жыцьці і досьведзе спазнаўшым, якую небясьпеку нясе чалавецтву крывадушная брутальная ўтопія, і даносіў гэта да іншых праз свае публікацыі. Ён быў таксама адданым хрысьціянскім вернікам і дасьледчыкам гісторыі царквы ў Беларусі.

      Папулярызацыя жыцьця і дзейнасцьі Юркі Віцьбіча магла б дапамагчы стварыць узор для новых грамадзкіх дзеячаў і прыцягнуць увагу дасьледчыкаў беларускай эміграцыі.

Віталь ЗАЙКА