E-KRAMA.COM - нашая старонка ў Нью-Ёрку

Электронная крама <> Бюлетэнь "Весткі й Паведамленьні" <> Альманах "Беларус" <> Архіў газэты "Беларус"
Галоўная Навіны Абвесткі Крама "Весткі й Паведамленьні" "Рубікон" Альманах "Беларус" Архіў газэты "Беларус" Кантакты Member Login
undefined

 № 2 (696) за люты 2024 г.



Беларусь - Амэрыка: лёсы землякоў
Віталь Кажан - беларускі вайсковы і грамадзкі дзеяч

      Нарадзіўся Віталь Кажан на Дзі­сеншчыне ў вёсцы Балбекі, што над ракой Мнютай (цяпер Шар­каўчынскі раён) у сям’і се­ля­ніна-гаспа­да­ра, які здабыў пачатковую адукацыю і працаваў сакратаром ў зем­скага началь­ні­ка. Бацькі вялі гаспадарку на досыць вя­лі­кім абшары зямлі і добра даглядалі яе. Ад малых гадоў хлопец на­вучыўся пра­ца­ваць на зямлі, але таксама пераканаў­ся ў патрэбе адукацыі. За поль­­скім часам бацька быў абраны войтам гміны, але празь некалькі гадоў яго зьня­лі за нібыта неляяльнасьць да польскай дзяржавы, і ён заняўся гандлёвымі справамі.

      Віталь Кажан, атрымаўшы пачатко­вую адукацыю, скончыў польскую гімна­зію ў Дзісьне. Пасьля тэрміновай вай­сковай службы ён паступіў у 1938 годзе ў афіцэрскую школу, браў удзел у поль­ска-нямецкай вайне – пачатку Другой сусьветнай вайны. Затым у 1939 годзе вярнуўся ў Беларусь і працаваў настаў­нікам у сваіх родных мясьцінах.

      У жніўні 1942 году Віталь Кажан прайшоў першыя курсы беларускіх афі­цэраў у Менску, і быў пасланы ў Бра­слаў для арганізацыі падафіцэрскіх ку­р­саў для Беларускай Самааховы, вае­ні­за­ванага фармаваньня, што мела анты­пар­тызанскія мэты. Дзеля неспры­яль­на­га стаўленьня немцаў да Самаахвовы Ві­таль Кажан перайшоў на працу ў дапа­маго­вую і дабрачынную арганізацыю Бе­ла­руская Нацыянальная Самапомач (БНС) і пэў­ны час працаваў у Глыбокім сакратаром і заступнікам акруговага старшыні БНС.

      У сакавіку 1943 г. на пастанову бе­ларускага актыву Кажан працаваў за­гад­чыкам беларускай канцылярыі пры ня­мецкай адміністрацыі Вялейскай акругі.

      В. Кажан у чэрвені 1944 году па­кі­нуў Беларусь разам з большасьцю бела­рускага нацыянальнага актыву. У Бэрлі­не ён працаваў у структурах Бела­рускай Цантральнай Рады, браў удзел у падрых­тоўцы беларускіх афіцэ­раў. У лістападзе 1944 году Віталя Ка­жана прызначылі ад’ютантам аргані­затара беларускага вой­ска палкоў­ніка Франціша Кушаля. У канцылярыі Ку­шаля Віталь Кажан пазна­ёміўся і ў са­кавіку 1945 году ажаніўся з Жэняй Ка­роль. Пад канец вайны спадар­ству Ка­жаноў удалося перабрацца ў за­ходнюю частку Нямеччыны, каб не па­трапіць пад савецкую акупацыю.

      Затым яны жылі ў некалькіх ляге­рах перамешчаных асобаў (ДП) у Нямеччы­не. Віталь Кажан працаваў заступнікам каманданта паліцыі лягеру ДП у Шляйс­гайме каля Мюнхэну, дзе прабыў ад лі­пеня 1946 па люты 1948 году. Затым, пасьля пераезду ў лютым 1948 году ў бе­ларускі лягер Остэргофэн, Кажан праца­ваў адміністратарам газэты “Бацькаў­шчына”.  У кастрычніку 1948 году ён пра­­йшоў спэцыяльныя курсы ў Штутгарце для камандантаў лягернай паліцыі і там ад імя ўсіх курсантаў вітаў старшыню камітэта ААН па правах чалавека, удаву прэзыдэнта ЗША Элінор Рузвэльт.

      У лістападзе 1948 году Віталь Ка­жан стаў камандантам паліцыі ДП-лягеру Остэргофэн. Ён яшчэ раней далучыўся да беларускай грамадзкай працы, быў сакратаром Беларускага Нацыянальнага Камітэту на амэрыканскую зону акупа­цыі Нямеччыны.

      У чэрвені 1949 году, калі быў арга­ні­заваны адзіны лягер для беларусаў у Ро­зэнгайме, працаваў там бухгальтарам ад­дзелу прадуктаў ды адначасна прайшоў курсы ангельскай мовы. Затым Кажан працаваў там выкладчыкам пачаткаў ан­гельскай мовы ў беларускай школе.

      Віталь Кажан быў сябрам Рады БНР, і на 4-й сэсіі Рады ў Розэнгайме ў кас­трычніку 1949 году быў прызначаны на пасаду галоўнага Скарбніка Рады БНР. Гэтую адказную функцыю ён выконваў з надзвычайнай актыўнасьцю і сыстэма­тычнасьцю да самага канца свайго жыць­ця, нават ужо як быў цяжка хворы.

      У чэрвені 1950 году Віталь з жонкай і дачкой Ларысай перабраліся ў ЗША ў Нью-Ёрк. Віталь Кажан знайшоў працу на фабрыцы. Праз год Кажаны перабіра­юцца ў горад Стамфард у штат Канэк­ты­кут. Там Віталь атрымаў працу ў добрай кампаніі, дзе і адпрацаваў мэнэджэрам на будоўлях каля трыццаці гадоў.

      У сакавіку 1952 году ў сям’і Віталя Кажана адылася трагедыя, калі падчас народзінаў сына Аўгена памерла жонка. У кастрычніку 1953 году Віталь ажаніў­ся зь Любай Пронькай, колішняй знаё­май з Шаркаўшчыны, і ў іх нарадзіліся дзьве дачкі, Юля і Маргарыта.

      Дзеля таго, каб падтрымаць сям’ю і даць чатыром дзецям вышэйшую асьве­ту, Віталь Кажан пачаў у 1954 годзе, у дадатак да асноўнай працы, уласны біз­нэс – фарбаваньне дамоў навонкі й уну­тры. Гэта ён рабіў аж да 1984 году ў час адпачынку ды сьвяточнымі днямі.

      Віталь Кажан быў адданым і ахвяр­ным беларускім актывістам, Ён быў сяб­рам Беларуска-Амэрыканскага Задзіно­чаньня (БАЗА), сакратаром Стамфардз­кага аддзелу гэтай арганізацыі. У 1970-х гг. Кажан быў старшынём Беларуска-Амэрыканскага клюбу ў Канэктыкуце. Ён уваходзіў у кіраўніцтва Фундацыі імя Пётры Крэчэўскага.

      Усім дзецям Віталь Кажан з жонкаю дапамаглі атрымаць вышэйшую адука­цыю. У сваім аўтабіяграфічным нарысе, апублікаваным у зборніку “Беларуская дыяспара як пасрэдніца ў дыялогу цыві­лізацый” (сэрыя “Беларусіка-Alba­ru­the­nica”, Мінск, “Беларускі кнігазбор”, 2001) Віталь Кажан напісаў: “Здаецца, што мы, я і мая спадарожніца Люба, мо­жам ганарыцца сваімі дзяцьмі. Усе яны былі добрымі вучнямі й сёньня зьяўля­юцца добрымі людзьмі. Таксама важнае, што яны жывуць у добрай дружбе-сяб­роўстве паміж сабою і нас бацькоў пава­жаюць і шануюць. І яшчэ – усе яны доб­рыя хрысьціяне і добра ведаюць, што яны беларускага паходжаньня, і вельмі важна, што ўсе яны з намі, бацькамі, гавораць толькі па-беларуску”.

      Апошнія гады Віталь Кажан жыў у мястэчку Пэнінгтан у Нью-Джэрзі. Ён памёр 17 студзеня 2004 году і пахаваны ў Стамфардзе, штат Канэтыкут.

      Віталь Кажан адказна ставіўся да ўсіх грамадзкіх абавязкаў і старанна выконваў усе справы, за якія браўся. Ён быў спакойным і разважлівым чалаве­кам, і ў памяці ўсіх тых, хто яго ведаў, за­станецца чалавекам, што, робячы ўсё на­лежнае “ў працы штодзённай, шэрай”, набліжаў прыйсьце вольнай, незалеж­най, сапраўды беларускай Бацькаў­шчы­ны.

Віталь ЗАЙКА